خالص ، و بعضى ديگر آميخته با شرك و ضلالت است ، بعضى راهى كوتاه تر ، و بعضى ديگر دور تر است ، اما هر چه هست بسوى صراط مستقيم مىرود و بمعنايى ديگر همان صراط مستقيم است ، كه بيانش گذشت . و خداى سبحان همين معنا يعنى اختلاف سبيل و راههايى را كه بسوى او منتهى مىشود و اينكه همه آن سبيلها از صراط مستقيم و مصداق آنند ، در يك مثلى كه براى حق و باطل زده بيان كرده ، و فرموده : ( أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً ، فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها ، فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً ، وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْه فِي النَّارِ ، ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ ، أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُه ، كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّه الْحَقَّ وَالْباطِلَ ، فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً ، وَأَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الأَرْضِ ، كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّه الأَمْثالَ ، خدا آبى از آسمان مىفرستد سيلگيرها هر يك به قدر ظرفيت خود جارى شدند ، پس سيل كفى بلند با خود آورد از آنچه هم كه شما در آتش بر آن ميدميد تا زيورى يا اثاثى بسازيد نيز كفى مانند كف سيل هست خدا اينچنين حق و باطل را مثل مىزند كه كف بى فائده بعد از خشك شدن از بين مىرود و اما آنچه به حال مردم نافع است در زمين باقى ميماند خدا مثلها را اينچنين مىزند ) . « 1 » بطورى كه ملاحظه مىفرمائيد در اين مثل ظرفيت دلها و فهمها را در گرفتن معارف و كمالات ، مختلف دانسته است ، در عين اينكه آن معارف همه و همه مانند باران متكى و منتهى بيك رزقى است آسمانى ، در آن مثل يك آب بود ، ولى باشكال مختلف از نظر كمى و زيادى سيل در آمد ، در معارف نيز يك چيز است ، عنايتى است آسمانى ، اما در هر دلى بشكلى و اندازه اى خاص در مىآيد ، كه تمامى اين بحث در ذيل خود آيه سوره رعد انشاء اللَّه خواهد آمد ، و بالآخره اين نيز يكى از تفاوتهاى صراط مستقيم با سبل است ، و يا بگو : يكى از خصوصيات آنست . حال كه اين هفت مقدمه روشن گرديد ، معلوم شد كه صراط مستقيم راهى است بسوى خدا ، كه هر راه ديگرى كه خلايق بسوى خدا دارند ، شعبه اى از آنست ، و هر طريقى كه آدمى را بسوى خدا رهنمايى مىكند ، بهره اى از صراط مستقيم را دارا است ، به اين معنا كه هر راهى و طريقه اى كه فرض شود ، بان مقدار آدمى را بسوى خدا و حق راهنمايى مىكند ، كه خودش از صراط مستقيم دارا و متضمن باشد ، اگر آن راه به مقدار اندكى از صراط مستقيم را دارا باشد ، رهرو خود را كمتر بسوى خدا مىكشاند ، و اگر بيشتر داشته باشد ، بيشتر مىكشاند ، و اما خود صراط مستقيم بدون هيچ قيد و شرطى رهرو خود را بسوى خدا هدايت مىكند ، و مىرساند ، و به همين جهت خداى تعالى نام آن را صراط مستقيم نهاد ، چون كلمه صراط به معناى راه روشن است ، زيرا از ماده ( ص ر ط )

--> 1 - سوره رعد آيه 17